Կար չկար մի մոլորակ կար, որը թարս էր։Մոլորակը ուներ 4 գույն` կարմիր կապույտ կանաչ և նարնջագույն։ Կարմիրում շոգ էր, կապույտում ցուրտ,Կանաչում միայն խոտ, ծառ , բույսեր էին աճում,կարելի էր այնտեղ ապրել և տուն շինել։Նարնջագույնում հով էր և այնտեղ էլ կարող էին տուն շինել և ապրել։

Ծնվել է հյուսիսային Իտալիայում, Օրտա լճի ափին գտնվող Օմեն քաղաքում։ Նրա հայրը հացթուխ էր և մահացավ, երբ Ջաննին 10 տարեկան էր։ Ջաննիին և նրա երկու եղբայրներին մեծացրել է մայրը։ Ջաննին ճեմարան է հաճախել Սևեսո քաղաքում և 17 տարեկանում ստացել է ուսուցչի որակավորում, որից հետո դասավանդել է Վարեսե մարզի գյուղական դպրոցներում։ Նա սիրում էր ջութակ նվագել և ընթերցել այնպիսի հեղինակների երկեր, ինչպիսիք են Նիցշեն, Շոպենհաուերը, Լենինը և Տրոցկին։

1948 թ.-ին նա կոմունիստական ամսագրի լրագրող էր և սկսեց մանկական գրքեր գրել։ 1950 թ.-ին դարձավ Հռոմում տեղակայված «Իլ Պիոներե» մանկական շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։ 1966-1969 թթ. նա ակտիվ զբաղվում էր երեխաների համար տարբեր նախագծերով։ 1970 թ. նա ստացավ Հանս Քրիստիան Անդերսենի անվան մրցանակի և այնուհետև լայն ճանաչում ձեռք բերեց որպես 20-րդ դարի լավագույն մանկագիրներից մեկը։

1979 թվականից սկսեց վատանալ նրա առողջական դրությունը, և նա այլևս գրեթե չէր գրում։ Ռոդարին մահացավ 1980 թվականին Հռոմում՝ վիրահատարանում։

Ջաննի Ռոդարին համարվում է 20-րդ դարի լավագույն մանկագիրներից մեկը։ Նա հայտնի է հատկապես «Չիպոլինոյի արկածները» (1957 թ.) և «Ջելսոմինոն խաբեբաների աշխարհում» (1959 թ.) վիպակներով, սակայն նրա ստեղծագործական կյանքը առավել բազմազան է։ Քչերին է հայտնի, որ Ռոդարին ունի նաև բանաստեղծությունների ժողովածուներ։ 1951 թվականին, երբ նա դարձավ Հռոմի մանկական շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիրը, միաժամանակ սկսեց գրել իր առաջին՝ մանկական բանաստեղծությունների ժողովածուն՝ «Il libro delle filastrocche», որը լույս տեսավ նույն թվականին^[8]։  

Exercise 5 – Find and correct the mistakes

1. She play tennis every day.
   → Shi plays tennis every day.
2. I am go to school now.
   → l am going to school nom
3. They is watching TV.
   →They are watching TV.
4. He don’t like apples.
   → He don’t like apples.
5. We are study English now.
   →We are studying English now.

Exercise 6 – Complete the sentences

Use Present Simple or Present Continuous.

1. I usually wake Use Present Simple or Present Continuous. (wake up) at 8 o’clock.
2. She is talking (talk) on the phone now.
3. We do not eat (not eat) fast food every day.
4. He is playing (play) with his friends now.
5. They live in a big house.
6. I am not doing my homework now.
7. My sister reads every evening.
8. The teacher is explaining the lesson now

Հայր Բոնամիի հեքիաթը
Ֆրանսիական ժողովրդական հեքիաթ
Հայր Բոնամին գիտեր-չգիտեր, ընդամենը մի հեքիաթ գիտեր: Ամեն օր նա այդ հեքիաթն էր պատմում և այնքան էր պատմել, որ բոլորս արդեն անգիր էինք արել: Հեքիաթը որսորդների մասին էր և այնքան զվարճալի էր, որ լսողը ծիծաղից թուլանում էր:
Ահա այդ հեքիաթը. Լինում են, չեն լինում, երկու որսորդ են լինում: Օրերից մի օր, սովորականի պես, շներին առաջ են անում ու գնում որսի: Էս շներից մեկը սատկած է լինում, մյուսի բերանում էլ իսկի շունչ չի լինում: Գնում են, գնում, հասնում են մի անտառ: Էս անտառում ոչ ծառ է լինում, ոչ էլ թուփ: Հանկարծ դիմացի թփից մի նապաստակ է դուրս գալիս, կանգնում որսորդների առաջ, բայց սրանք ոչ մի նապաստակ էլ չեն տեսնում: Թր՜ըխկ, թր՜ըխկ… Կրակում են, նապաստակին սպանում, ուրախանում:
Ու շվարում կանգնում են. չգիտեն, թե ինչ անեն:

1. Հեքիաթից դուրս գրի՛ր անծանոթ բառերն ու օնլայն բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր: Բոնամիի
2. Ինչի՞ մասին էր Հայր Բոնամիի հեքիաթը:
   19
3. Նշված բառերն ու արտահայտությունները փոխարինի՛ր ուրիշ բառերով ու արտահայտություններով:
   Հայր Բոնամին մի ծիծաղաշարժ պատմություն գիտեր:
   Որսորդները շվարել կանգնել էին ապարանքի մոտ:
   Նրանք թակեցին խորտակված դղյակի դուռը:
4. Հայր Բոնամիին կարո՞ղ ես նկարագրել:
5. Սուտլիկ որսկանն ի՞նչ կասեր, եթե լսեր հայր Բոնամիի հեքիաթը:
6. Հորինի՛ր.
   Լինում է, բայց չի լինում մի մարդ է լինում նա միյայն մի հեքիաթ գիտեր նա տանջվում էր չի կարողանում մի հեքիաթել իմանալ աղավոտից գիշեր գիրք է կարդում չի կարողանում հեքիաթ իմանալ մի օր էլ գնում է հիվանդանոց ասում է բժիշկ ինչ անում եմ ուզում եմ միքանի հեքիաթել իմանալ բժիշկը ծիծաղում է ասում է դու հիվանդություն ունես դու փոքր ժավանակ չես սովորել ու երկար ժամանակ շատ երկար միջ 20 տարեկան ինջ անում են չեն կարողանում բուժել գնում են ուրիժ բժշկի մոտ ասում է դու ընկել ես մեքանայի վրա չեն կարողանում ավելին իմանալ գնում են ուրիշ բժշկի մոտ գնում էին բժկի մոտ մեկ ել մի ծերունի տեսան ծերունին առողջ հիվանդ չեր ՝հիվանդություն չուներ եր բ ծերունիյին տեսան ասեցին այս մարդը հիվանդություն ունի ծերունիյին ասում է ինչ հիվանդություն ասեցին որ ինքը առավոտից գիշեր տանջվում է չի կարողանում մի հեքիաթել իմանալ ծերունին ասում է ես 40 տարի աշատել եմ բժիշկ ես կարող եմ ասել այդ հիվանդության գաղտնիքը ինք խելոք գրագետ տղա էր փոքր ժամանկում հենց մեծացավ հիվանդացավ ծանր շատ ծանր նա հիվանդացավ և ջրծաղիկ ընկավ և ինչ է պետք անել որ հիվանդությունից դորս գալ պետք վազել 15 շրջան և հիվանդությունից դուրս կգս և միշտ էլ չես հիվանդանա շնորհակալություն բժիշկ ասաց հիվանդը և նրան տուն գնեց բժիշկը դարձավ նրա մտերիմ ընկերը։

Դպրոցը գնում է մարկանց սովորացնելու կարդալ։

Մարդը բարձրասակ է ծառից։

ամպերը և ծիածանը ժպտում են։

Gegham plays footdall every day .

Does Geham play footdall every day.

Geham doesn’t (does not) pley fooball every day .

Garik and Roman don’t play footballevery day.

Garik and Roman play fooball every day.

Do Garik and Roman play fooball every dey.

Exercise 3 – Make negative sentences

1. She is reading a book.
   → She is not reading a book.
2. They play football every day.
   → They dont play football every day.
3. He is eating now.
   → He is not eating now.
4. I go to school every day.
   → I dont go to school evry dey.
5. We are watching TV.
   → We are not watching TV.

Exercise 4 – Make questions

1. She / play / tennis / now
   → Is she playing teynis now.
2. you / go / to school / every day
   → Do you go to school every day?
3. they / watch / TV / now
   → Are they watching TV now?
4. he / work / in an office
   → Does he work in an office?
5. we / eat / dinner / now
   → Are we eating dinner now?

Iam playing reading, swimming

You are playing , reading swimming

He is playing reading swimming

She is playing , reading swimming

lr is playing reading swimming

We are playing reading swimming

You are playing

Բարիև ձեզ, ես Գարիկն եմ։ Մենք այօր այցելել ենք Մհեր Մակրտչյանի թատրոն։ Այնտեղ մենք դիտեցինք Ձախորդ Փանոսի հեքիաթը։ Այնտեղ շատ հարցերին մենք պատասխանեցինք։ Ձախորդ Փանոսը հեքիաթը Հովաննես Թումանյանի հայտնի հեքիաթներից է, այնտեղ հեքիաթի մեջ հորինված էր, որ Ձախորդ Փանոսի մահանում է, բադերը խոսում են և քայլում են։ Վերջում մենք պատրաստեցինք թղտե լուսին փայտիկի վրա ու հենց վերջացրինք սարքելը մենք ցուցադրեցինք դրանք։

• Հոդված
• Քննարկում

• Կարդալ
• Խմբագրել
• Խմբագրել կոդը
• Դիտել պատմությունը

Գործիքներ

Արտաքին տեսքթաքցնել

Տեքստ

• ՓոքրՍովորականՄեծ

Լայնք

• ՍովորականԼայն

Գույն (բետա)

• ԱվտոմատԲացՄուգ

Առաջին բուժօգնություն (ԱԲՕ), արտակարգ բժշկական միջոցառումների համալիր, որոնք անցկացվում են պատահարի վայրում հանկարծակի հիվանդացածին կամ տուժածին օգնելու համար և նրան բժշկական հաստատություն տեղափոխելու ժամանակահատվածում։ Ներկայումս տերմինը պաշտոնապես չի օգտագործվում, համարվում է հնացած, փոխարինվում է «առաջին օգնություն» տերմինով, թեև մասամբ հանդիպում է ԱԲՕ-ն։

Տերմինաբանություն, օգնություն

Երկար ժամանակ եղել են տերմինաբանական դժվարություններ տուժածներին այս կամ այն օգնություն ցույց տալու ժամանակ։ Օրենսդրության մեջ բժշկական կրթություն չունեցող տուժած անձանց կողմից ցուցաբերվող օգնությունը մատնանշելու համար օգտագործվել են «առաջին բուժօգնություն», «առաջին օգնություն», «անհետաձգելի օգնություն», «նախաուսումնական օգնություն» և այլ տերմիններ^[1]։ Դա բազմաթիվ խնդիրներ է առաջացրել․ օրինակ, օրենսդրության համաձայն՝ բժշկական օգնությունը տրամադրվում է լիցենզիա ունեցող բժշկական հաստատությունների կողմից։ Այդ իսկ պատճառով «առաջին բուժօգնություն» տերմինի օգտագործումը որպես ոչ մասնագետների կողմից ցուցաբերվող օգնություն նշելու համար անհրաժեշտ կլիներ ընդունել, որ «առաջին բուժօգնությունը» բժշկական օգնության տեսակ չէ, ինչը աբսուրդ է։

Մ. Վ. Բույանովի, Յու. Ա. Նեստերենկոյի «Առաջին բուժօգնություն։ Դասագիրք» (Բժշկություն, 2000) գրքում օգտագործվել են «առաջին բուժօգնություն» և «առաջին օգնություն» հասկացությունները։ Դասագրքում նշված են նաև առաջին բուժօգնության տեսակները։

1. առաջին բժշկական ոչ մասնագիտացված օգնությունը, որն իրականացնում է ոչ բժշկական աշխատողը, որը հաճախ չունի անհրաժեշտ միջոցներ և դեղորայք,

2. առաջին բժշկական մասնագիտացված (մինչբժշկական) օգնությունը, որն իրականացնում է բուժաշխատողը (ֆելդշեր, բուժքույր, լաբորանտ, ատամնատեխնիկ և այլն),

3. առաջին բժշկական օգնություն, որը ցուցաբերում է բժիշկ, որն իր ձեռքի տակ ունի անհրաժեշտ գործիքներ, սարքեր, դեղորայքներ։

Այլ կերպ ասած՝ «առաջին բուժօգնություն» ասելով հասկացվում էին տարբեր որակավորմամբ և տարբեր միջոցներով մարդկանց կողմից իրականացվող միանգամայն տարբեր միջոցառումներ։

Ոչ մասնագետների ուսուցումը մինչև վերջերս ստանդարտացված չի եղել և իրականացվել է հաճախ անժամկետ, տարբեր ծրագրերով։ Ոչ մասնագետներին հաճախ խորհուրդ են տվել բժշկական դեղատուփ ունենալ և դրանք օգտագործել որոշակի իրավիճակներում։ Վերջին շրջանում, գրեթե բոլոր երկրներում, ոչ մասնագետներին չեն թույլատրվում կամ խորհուրդ չի տրվում օգտագործել դեղորայք, երբ նրանք օգնում են տուժածներին։ Առաջին օգնության ստանդարտ (ազգային) ալգորիթմների և արձանագրությունների առաջացումը վերջնականապես ձևականացրել է միջոցառումների բաժանումը, որոնք կարող են իրականացնել միայն մասնագետները, պարզ տեխնիկաներից, որոնք հասանելի են յուրաքանչյուր կարճաժամկետ ուսուցում անցած ոչ մասնագետին։

Տերմինաբանական խնդիրների վերացման համար «առաջին բուժօգնություն» տերմինը հանվել է օրենսդրությունից և պաշտոնական փաստաթղթերից։ Այժմ, կախված օգնություն ցուցաբերողի կարգավիճակից և որակավորումից, օգտագործվում են «առաջին օգնություն», «առաջնային բուժօգնություն» (այդ թվում՝ նախնական մասնագիտացված) և «շտապ բժշկական օգնություն» (այդ թվում՝ շտապ մասնագիտացված) եզրույթները։

Շտապ օգնություն

Հիմնական հոդված՝ Շտապ օգնություն

«Առաջին բուժօգնություն» տերմինը միջազգային է, օգտագործվում է շատ երկրներում^[1]։

Առաջնային բուժսանիտարական օգնություն

Առաջնային բուժսանիտարական օգնությունը (ԱԲՍՕ) բժշկական օգնության համակարգի հիմքն է և ներառում է հիվանդությունների և վիճակների կանխարգելման, ախտորոշման, բուժման, բժշկական վերականգնողական, հղիության ընթացքի դիտարկման, առողջ ապրելակերպի ձևավորման և բնակչության սանիտարահիգիենիկ լուսավորության միջոցառումները^[2]։ Ստորաբաժանումներն են՝ նախնական նախաուսումնական բժշկասանիտարական օգնություն, առաջնային բժշկական բուժսանիտարական օգնություն, առաջնային մասնագիտացված բուժսանիտարական օգնություն։

Նախնական բժշկական օգնություն

Նախաուսումնական (առաջին նախաուսումնական բժշկասանիտարական օգնություն կամ բուժակություն) օգնությունը ցույց է տալիս բուժակը, իսկ առաջին նախաուսումնական օգնությունը (անհետաձգելի) ցուցաբերում են նաև՝ բուժքույրը (եղբայրը), դեղագործը, ատամնաբույժը, մանկաբարձուհին, այսինքն՝ միջին մասնագիտական բժշկական կրթություն (առանց բարձրագույն բժշկական կրթության) ունեցող անձը։ Ցուցաբերվում է տանը կամ բժշկական հաստատությունից դուրս (ֆելդշեր-մանկաբարձական կետերի, շտապ բժշկական օգնության), ինչպես նաև ամբուլատոր-պոլիկլինիկական պայմաններում (պոլիկլինիկաներ)։

Շտապ բժշկական օգնություն

Հիմնական հոդված՝ Շտապ բժշկական օգնություն

«Շտապ», այդ թվում՝ շտապ մասնագիտացված բժշկական օգնությունը, որը քաղաքացիներին ցուցաբերվում է հիվանդությունների, դժբախտ պատահարների, վնասվածքների, թունավորումների և այլ վիճակների դեպքում, որոնք պահանջում են շտապ բժշկական միջամտություն։ Շտապ այդ թվում՝ շտապ մասնագիտական, բժշկական օգնությունը պետական և համայնքային առողջապահական համակարգերի բժշկական կազմակերպությունների կողմից քաղաքացիներին տրամադրվում է անվճար։ Շտապ, այդ թվում՝ շտապ մասնագիտական, բժշկական օգնությունը ցուցաբերվում է շտապ կամ անհետաձգելի ձևով՝ բժշկական կազմակերպությունից դուրս, ինչպես նաև ամբուլատոր և ստացիոնար պայմաններում^[3]։

Ծանոթագրություններ

1.  Михайлова Ю.В., Сон И.М., Дежурный Л.И.,Чурсанова А.В., Рожков С.А. Помощь пострадавшим на месте происшествия. Вопросы терминологии. // Информационно-аналитический вестник. Социальные аспекты здоровья населения. — 07.04.2008. — № 1 2008 (5).
2.  ст. 33 ФЗ «ОБ ОСНОВАХ ОХРАНЫ ЗДОРОВЬЯ ГРАЖДАН В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ»
3.  ст. 35 ФЗ «ОБ ОСНОВАХ ОХРАНЫ ЗДОРОВЬЯ ГРАЖДАН В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ»

Կատեգորիա: 

• Առաջին օգնություն

• Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 8 նոյեմբերի 2025-ի ժամը 09:29-ին:
• Տեքստը հասանելի է Քրիեյթիվ Քոմոնս Հղման-Համանման տարածման թույլատրագրի ներքո, առանձին դեպքերում հնարավոր են հավելյալ պայմաններ։ Մանրամասնությունների համար այցելեք՝ Օգտագործման պայմաններ։

Որոնել

• Նվիրաբերել
• Ստեղծել հաշիվ
• Մտնել

Բովանդակություն

թաքցնել

• Ներածություն
• Երկրաշարժի առաջացում
• Երկրաշարժի մագնիտուդ
• Գուտենբերգ-Ռիխտերի օրենք
• Երկրաշարժի մեծությունները և օջախի մեխանիկան
• Առավել ավերիչ երկրաշարժեր
• Երկրաշարժից պաշտպանվելու կանոններ
• Գրականություն
• Տես նաև
• Ծանոթագրություններ

Երկրաշարժ

• Հոդված
• Քննարկում

• Կարդալ
• Խմբագրել
• Խմբագրել կոդը
• Դիտել պատմությունը

Գործիքներ

Արտաքին տեսքթաքցնել

Տեքստ

• ՓոքրՍովորականՄեծ

Լայնք

• ՍովորականԼայն

Գույն (բետա)

• ԱվտոմատԲացՄուգ

Երկրաշարժ (անգլերեն՝ earthquake) ստորգետնյա ցնցում, որ տեղի է ունենում երկրակեղևի որոշակի զանգվածում կուտակված էներգիայի կտրուկ լիցքաթափման արդյունքում։

Տարբեր ժամանակաշրջաններում երկրաշարժերի առաջացումը բացատրվել է տվյալ ժամանակներում ընդունված պատկերացումների համաձայն և հիմնականում կապվել է տարատեսակ կենդանիների շարժումների հետ։ Այսպես օրինակ, հին Չինաստանում երկրաշարժերի «մեղավորը» ցուլն էր, Ճապոնիայում՝ ձուկը, Հնդկաստանում՝ խլուրդը և այլն։ Ճապոնական առասպելի համաձայն, ճապոնական կղզիները տեղակայված են մեծ լոքո ձկան մեջքին, և ձկան շարժումներից Երկիրը ցնցվում է։ Հյուսիսային Ամերիկայի հնդկացիներն ասում էին, որ Երկիրն իր վրա կրում է հսկայական կրիան և ամեն անգամ ցնցվում է, երբ կրիան անցնում է մեկ ոտքից մյուսի վրա։ Երկրաշարժերը հաճախ դիտվել են որպես զայրացած Աստծո պատիժ՝ ի պատասխան մարդկանց մեղքերի։ Առաջին անգամ երկրաշարժերի բացատրությունը երկրի ընդերքում որոնելու վարկածն արտահայտել է հին հույն փիլիսոփա Արիստոտելը։ Նա համարում էր, որ Երկրի վրա առաջացող քամիները ճեղքերի և քարանձավների միջոցով մտնելով Երկրի ընդերք, այնտեղ առկա կրակի պատճառով ուժեղանում են և սկսում ճանապարհ որոնել դեպի Երկրի մակերևույթ, հենց դրա ժամանակ էլ տեղի են ունենում երկրաշարժերը։ Այս վարկածը թեև իր մեջ չի պարունակում ոչ մի լուրջ գիտական բացատրություն, սակայն երկար ժամանակ ընդունվել է որպես երկրաշարժերի առաջացման հիմնական վարկած։ Դրա շնորհիվ մինչև այժմ էլ մնացել է «սեյսմավտանգ եղանակ» հասկացությունը։

Երկրաշարժերը ըստ առաջացման բնույթի կարելի է դասակարգել երկու խմբերի.

• Բնական երկրաշարժեր
• Տեխնածին երկրաշարժեր

Բնական երկրաշարժերը կապված են տարբեր պրոցեսների հետ։ Հայտնի են տեկտոնական շարժումներով պայմանավորված երկրաշարժեր, հրաբուխների հետ կապված երկրաշարժեր, երկրակեղևում կորստային խոռոչների փլուզման հետևանքով առաջացող երկրաշարժեր և այլն։

Տեխնածին երկրաշարժեր ասելով պետք է հասկանալ այնպիսի երկրաշարժ, որը կապված է մարդկային գործունեության հետ։ Օրինակ ռազմական կամ արդյունաբերական պայթյունների հետևանքով առաջացող ցնցումները կարող են «տրրիգեր» (շարժիչ ուժ) հանդիսանալ ուժեղ երկրաշարժի համար։ Կամ օրինակ մեծ ջրամբարի կառուցումը կարող է հանգեցնել տվյալ տարածքում սեյսմիկ ակտիվության բարձրացման։

Նշված բոլոր տիպի երկրաշարժերից Հայաստանի տարածքում առավել ուժեղ և առավել տարածված են տեկտոնական երկրաշարժերը։

Երկրաշարժերը ըստ կանխատեսելիության կարելի է բաժանել նույնպես երկու խմբի.

• Կանխատեսելի երկրաշարժեր
• Անկանխատեսելի երկրաշարժեր

Ընդհանրապես երկրաշարժերի կանխատեսում ասելով պետք է նկատի ունենալ նրա տեղի, ուժգնության և ժամանակի հավանականային բնութագրերը։ Կանխատեսելի համարվում են այն երկրաշարժերը, որոնք իրենց «ստեղծման» փուլում թույլ են տալիս գրանցել տարատեսակ նախանշաններ։ Երկրաշարժերի նախանշաններից են համարվում՝ ստորգետնյա ջրերի մակարդակի փոփոխությունները, երկրամագնիսական դաշտի փոփոխությունները, ռադոն գազի անոմալ փոփոխությունները և այլն։ Անկանխատեսելի են համարվում առանց որևէ նախանշանների գրանցվող երկրաշարժերը։

Երկրաշարժի առաջացում

18–րդ դարի սկզբին անգլիացի գիտնական Ջոն Միտչելը եկավ այն եզրակացության, որ Երկրի ցնցումները երկրաշարժի ժամանակ տեղի են ունենում առաձգական ալիքների շարժման արդյունքում։

Ներկայումս առավել ընդունված տեսակետներից մեկի համաձայն երկրաշարժերը տեղի են ունենում այն դեպքում, երբ երկրակեղևի լեռնային ապարների որոշակի զանգվածում առաձգական լարումներն ու դեֆորմացիաները գերազանցում են այդ ապարների կարծրությանը։

Երկրաշարժը հաջորդում է լեռնային ապարների փոխադարձ սահքին։ Սկզբում դա արգելակվում է շփման ուժի միջոցով, որի հետևանքով, կուտակվում են բնահողերի առաձգական լարումներ։ Երբ լարումը հասնում է շփման ուժից մեծ կրիտիկական արժեքի, տեղի է ունենում բնահողերի կտրուկ խզվածք՝ նրանց տեղաշարժով։ Կուտակված էներգիան ազատվում է, առաջացնելով երկրի մակերևույթի ալիքային տատանումներ՝ երկրաշարժ։

Երկրաշարժից առաջացած սեյսմիկ ալիքները տարածվում են ձայնային ալիքների նման։ Հեռավորությունից կախված, ալիքների ուժգնությունը նվազում է։

Ալիքների առաջացման կետին ասում են երկրաշարժի օջախ կամ հիպոկենտրոն, իսկ երկրի մակերևույթի նրա վերևի կետին՝ էպիկենտրոն։

Սեյսմիկ ալիքների տարածման արագությունը կարող է հասնել մինչև 8 կմ/վրկ։

Երկրաշարժի մագնիտուդ

Երկրաշարժի մագնիտուդը երկրաշարժի ժամանակ սեյսմիկ ալիքների տեսքով անջատվող էներգիան բնութագրող մեծությունն է։

Մագնիտուդի սանդղակը 1935 թ. առաջարկել է ամերիկացի գիտնական Չարլզ Ռիխտերը և հաճախ ասում են նաև՝ Ռիխտերի սանդղակ։

Պարունակում է 1-ից մինչև 9 պայմանական միավոր՝ մագնիտուդ, որոնք հաշվվում են սեյսմոգրաֆի արձանագրած տատանումներով։

Այս սանդղակը հաճախ շփոթում են երկրաշարժի ինտենսիվության 12 բալանի համակարգի հետ, որը հիմնված է ստորերկրյա ցնցումների արտաքին դրսևորումների՝ մարդկանց, առարկաների, կառույցներ9ի, բնության օբյեկտների վրա ունեցած ազդեցությունների վրա։ Երկրաշարժը պատահելուց հետո սկզբից հայտնի է դառնում սեյսմագրերով որոշվող մագնիտուդը, այլ ոչ թե ինտենսիվությունը, որը պարզ է դառնում որոշ ժամանակ հետո՝ հետևանքների մասին տեղեկությունները հավաքելուց հետո միայն։

Գուտենբերգ-Ռիխտերի օրենք

Չարլզ Ռիխտերի ու Բենո Գուտենբերգի առաջարկած օրենքը նկարագրում է ցանկացած տվյալ տարածաշրջանի և ժամանակահատվածի համար մագնիտուդի և երկրաշարժերի ընդհանուր քանակության միջև եղած կապը՝N=10^a-bM,

որտեղN-ը M մագնիտուդով իրադարձությունների քանակն է,a-ն և b-ն հաստատուններ են։

Այս կախվածությունը զարմանալի կերպով կայուն է ինչպես տարածության, այնպես և ժամանակի մեջ։

Սեյսմիկ ակտիվ տարածաշրջանների համար b հաստատունը սովորաբար հավասար է 1-ի։ Այս դեպքում բանաձևն ստանում է
N=10^a-M

տեսքը, ինչը նշանակում է, որ 4.0 մագնիտուդով յուրաքանչյուր իրադարձությանն ընկնում է 3.0 մագնիտուդով տասը և 2.0 մագնիտուդով՝ հարյուր երկրաշարժ։ Տարածաշրջանի տեկտոնական կառուցվածքից կախված, b-ի արժեքը կարող է տատանվել 0.5-ից մինչև 1.5։
Նկատելի բացառություն են «երկրաշարժերի տարափ» տեսակի երևույթները, որոնց դեպքում b-ն կարող մեծ լինել 2.5-ից, ինչը նշանակում է խոշոր երկրաշարժերի համեմատ փոքրերի մեծ հաճախականությունը։

Սան Ֆրանցիսկո քաղաքի ավերակները 1906 թ. երկրաշարժից հետո։

Երկրաշարժի մեծությունները և օջախի մեխանիկան

Այս բաժնում ներկայացված են երկրաշարժի օջախները, դրանց ներգործության մեխանիզմը, տարածա-ժամանակային բաշխումը։ Օջախները լինում են բնական և տեխնածին։ Դրանցից առաջինները, որոնք հանդիսանում են հիմնական օջախները, ընդհանրապես կապ չունեն մարդկային գործոնի հետ, իսկ տեխնածիններն այս կամ այն չափով կապված են մոլորակի վրա մարդկային կենսագործունեության հետ։ Բնական օջախների ակտիվությունը Երկրի վրա արտահայտվում է երկրաշարժերով։ Երկրաշարժի առաջացման պատճառների բացատրությունները կապված են երկրագնդի կեղևի՝ լիթոսֆերայի մեջ անընդհատ տեղի ունեցող երևույթների հետ։ Երկրագնդի կեղևը շատ բարակ հաստություն ունի նրա շառավղի հետ համեմատած։ Այդ շերտը՝ լիթոսֆերան պինդ է, բայց ոչ ամբողջական։ Այն բաժանված է մի քանի մեծ կտորների, որոնք կոչվում են սալեր։ Սալերի չափերը հարյուրավոր կիլոմետրերից հասնում են հազարավոր կիլոմետրերի։ Լիթոսֆերայի տակ՝ մանթիայում ազդում են խորքային ուժեր, որոնք ստիպում են սալերին շատ դանդաղ շարժվել կամայական ուղղությամբ տարեկան մինչև մի քանի սանտիմետր մեծության։ Այդ խորքային ուժերի առաջացման պատճառները դեռ լրիվ հայտնաբերված չեն և կապված են երկրագնդի ներսում անընդհատ տեղի ունեցող ջերմային կոնվեկցիայի (փոխանցման), այլ ֆիզիկա-քիմիական պրոցեսների հետ։ Այս բարդ գործընթացում որոշ տեղերում երկու սալերի արանքից երկրի խորքից դեպի մակերևույթ դուրս են գալիս կիսաշիկացած ապարային զանգվածներ, սալերը հեռացնելով միմյանցից, մյուս տեղերում սալերը իրենց կողերով սահում են իրար նկատմամբ և վերջապես կան տեղեր, որտեղ մեկ սալը մյուսի հետ հանդիպելիս ընկղմվում է մյուսի տակը, վերջինս կոչվում է սուբդուկցիայի երևույթ։ Սալերի այդպիսի անհամաձայնեցված դանդաղ շարժումները ստիպում են ապարային ստվարաշերտին ճաքճքել ու տրոհվել՝ առաջացնելով երկրաշարժեր։

Այսպիսով, լիթոսֆերային սալերի շարժման հետևանքով լիթոսֆերան կազմող ապարներում կուտակվում են առաձգական լարումներ։ Երբ այդ առաձգական լարումների արժեքները հասնում են ապարների ամրության սահմանը գերազանցող կրիտիկական մեծության, ապարներում տեղի են ունենում սեյսմածին խզումներ։ Սեյսմածին խզումները սովորաբար առաջանում են լիթոսֆերայի առավել թուլացած գոտիներում, որոնք իրենց հերթին հանդիսանում են երկրակեղևում ավելի վաղ առաջացած երկրաբանական խզումներ։ Բեկվածքի առաջացած մասի (սեյսմածին խզման) երկարությունը կարող է փոխվել մի քանի մետրից (աննկատելի երկրաշարժերի դեպքում) մինչև մի քանի հարյուր կիլոմետր (խոշոր երկրաշարժերի դեպքում)։ Սեյսմածին խզումը կարող է դուրս գալ Երկրի մակերևույթ, բայց կարող է նաև մնալ մեծ խորության վրա։ Տրոհման ժամանակամիջոցը տևում է մի քանի վայրկյանից (թույլ երկրաշարժեր) մինչև մի քանի տասնյակ վայրկյանների (ուժեղ երկրաշարժեր)։ Տրոհման պրոցեսի ընթացքում առաջանում է կինետիկ էներգիա, որը ծախսվում է ապարների փշրման, քայքայման և սալերի ուղղահայաց և հորիզոնական շարժումների վրա։ Էներգիայի որոշ մասը անջատվում է ջերմության տեսքով, իսկ ոչ մեծ մասը արձակվում է միջավայրում սեյսմիկ առաձգական ալիքների տեսքով, որոնք տարածվում են երկրագնդի մարմնում։ Երբ սեյսմիկ ալիքները հասնում են երկրագնդի մակերեսին, նրանք առաջացնում են գետնի տատանումներ, որոնք մենք ընկալում ենք որպես երկրաշարժեր։ Քանի որ սեյսմիկ ալիքներն առաջանում են ոչ թե մեկ անշարժ կետից, այլ ճաքի շարժվող կողից, և քանի որ նրանք կարող են իրենց ճանապարհին նաև անդրադառնալ, ապա նրանք Երկրի մակերես հասնում են տարբեր ուղղություններով և տարբեր ժամանակներում։

Գոյություն ունեն սեյսմիկ ալիքների երկու հիմնական տիպեր՝ ծավալային և մակերևութային ալիքներ։ Ծավալային ալիքները տարածվում են Երկրի ծավալում ինչպես առաձգական կամ ձայնային ալիքները։ Մակերևութային ալիքները տարածվում են մակերևույթով, ինչպես ծովում առաջացող ալիքներ։

Ծավալային ալիքներն առաջանում են ապարների անմիջական տրոհմամբ, արձակվում են ամբողջ միջավայր

ում և տարածվում բոլոր ուղղություններով (ծավալներով), հեռավորությունից կախված թուլանալով՝ մարելով։ Նրանք իրենց հերթին բաժանվում են երկու հիմնական տիպերի՝ երկայնական ալիքներ, որոնք նշանակում են P տառով, տարածվում ավելի մեծ արագությամբ և շուտ հասնում Երկրի մակերևույթին, ազդանշում երկրաշարժի փաստի մասին, որի համար կոչվում են նաև առաջնային և լայնական ալիքներ, որոնք նշանակվում են S տառով, որոնք տարածվում են ավելի փոքր արագությամբ և հասնում Երկրի մակերեսին մի քիչ ուշացած, բայց ունենում են ավելի մեծ հարվածի ուժ և վերջնականապես հաստատում, որ երկրաշարժ է տեղի ունեցել։

Այսպիսով, երկայնական են կոչվում այն «առաջնային» սեյսմիկ ալիքները, որոնց տարածման դեպքում մասնիկները կատարում են ալիքի տարածման ուղղությամբ տատանումներ (ձգում-սեղմում)։ Իսկ լայնական ալիքներն այն «երկրորդական» սեյսմիկ ալիքներն են, որոնց տարածման դեպքում մասնիկները կատարում են ալիքի տարածմանն ուղղահայաց տատանումներ (սահքի դեֆորմացիաներ), ունեն ավելի փոքր արագություն, քան երկայնական P ալիքները, բայց օժտված են ավելի մեծ էներգիայով, հեղուկ միջավայրով չեն տարածվում։

Ինչպես ցանկացած ջարդվածքի կամ կտրման դեպքում, այնպես էլ երկրաշարժ առաջացնող ապարների տրոհման պրոցեսը սկսվում է մի որոշակի կետից և հաջորդաբար շարունակվում՝ արձակելով տարբեր ուժգնության ու պարբերության ծավալային ալիքներ, կախված տրոհման, ընդհանուր դեպքում որոշ հաստության, շերտի ճաքերի չափերից ու քանակից։ Չնայած երկրաշարժի օջախից անընդհատ արձակվում են ծավալային ալիքներ, միջավայրի ամեն մի մասնիկ կատարելով հետադարձ համընթաց շարժումներ, մնում է համարյա նույն տեղում։ Քանի որ բոլոր մարմինները պինդ, թե հեղուկ, ընդունակ են փոխանցել ճնշում, ապա P ալիքները կարող են հատել երկրագնդի ամբողջ զանգվածը՝ պինդ և հեղուկ։ Ինչ վերաբերում է S ալիքներին, ապա նրանք կարող են հատել միայն պինդ զանգվածներին։

Մակերևութային ալիքները նշանակվում են L տառով, տարածվում են Երկրի մակերեսով, ընդգրկելով շատ փոքր ծավալներ և տարածվելով ավելի փոքր արագությամբ, քան P և S։ Բացի դրանից, մակերևութային ալիքներն ունենում են ավելի մեծ պարբերություններ, քան ծավալային ալիքները։ Մակերևութային ալիքների շատ տարատեսակներ կան, որոնցից գլխավորներն են Ռելեի LR և Լյավի LQ ալիքները։ Ռելեի ալիքներում մասնիկները շարժվում են ուղղաձիգ հարթության մեջ գծելով էլիպս (երկայնական ալիք), իսկ Լյավի ալիքներում մասնիկները կատարում են հետադարձ-համընթաց շարժումներ ալիքի տարածման ուղղահայաց ուղղությամբ (սահքի ալիքներ)։ Երկայնական և լայնական ալիքների արագությունները ոչ միայն տարբերվում են իրարից, այլև կախված են միջավայրի նյութի տեսակից և դեպի Երկրի կենտրոն եղած խորության մակարդակից։ Նշենք, որ ժայռային գրունտների համար P և S ալիքների արագությունների մեծություններն ընդունվում են՝ 6.3 կմ/վրկ < VP < 7.8 կմ/վրկ, 3.7 կմ/վրկ < VS < 4.4 կմ/վրկ, VP / VS = 1.73 ։

Առավել ավերիչ երկրաշարժեր

Ավերիչ երկրաշարժերից են

• 1556 հունվարի 23 – Գանսյու և Շանսի, Չինաստան – Չինական երկրաշարժ 800 000 մարդ է զոհվել։
• 1692 – Ճամայկա – Պորտ-Ռոյալը լիովին ավերվել է։
• 1737 – Կալկաթա, Հնդկաստան – 300 000 մարդ է զոհվել։
• 1755 – Լիսաբոն – 60 000-ից մինչև 100 000 մարդ է զոհվել, քաղաքը լիովին ավերվել է։
• 1783 – Կոլաբրիա, Իտալիա – 30 000-ից մինչև 60 000 մարդ է զոհվել։
• 1811 – Նյու Մադրիդ, Միսսուրի, ԱՄՆ – քաղաքը լիովին ավերվել է, 500 կմ² տարածքում ջրհեղեղ։
• 1896 – Սանրիկու, Ճապոնիա – էպիկենտրոնը ծովում էր։ Հսկայական ալիքը 27 000 մարդ և 10 600 շինություն է ավերել։
• 1897 – Ասսամ, Հնդկաստան – 23 000 մ² տարածքը անճանաչելիորեն փոխվել է, հավանաբար մարդկային պատմության ընթացքում ամենախոշոր երկրաշարժն է։
• 1906 – Սան Ֆրանցիսկո, ԱՄՆ 1 500 մարդ է զոհվել, քաղաքի 10 կմ² տարածք է ավերվել։
• 1908 – Սիցիլիա, Իտալիա 83 000 մարդ է զոհվել, Մեսսինա քաղաքը լիովին ավերվել է։
• 1911 հունվարի 4 (դեկտենբերի 22 1910 ըստ հին տոմարի) – Վերնիյ (մինչև 1921 – Ալմա Աթայի անվանումը), Ղազախստան, Ռուսական կայսրություն. 9-10 բալ ուժգնությամբ, համարյա ողջ քաղաքը ավերվել է, մնացել են եզակի կառույցներ։
• 1920 – Գանսյու, Չինաստան 20 000 մարդ է զոհվել։
• 1923 – Կանտոյի մեծ երկրաշարժ – Տոկիո և Յոկոգամա, Ճապոնիա (8,3 ըստ Ռիխտերի) – 143 000 մարդ է զոհվել։, ծագած հրդեհի պատճառով մոտ 1 000 000 մարդ մնացել է առանց տանիքի։
• 1939 – Ներքին Տավրոս, Թուրքիա 32 000 մարդ է զոհվել։
• 1948 – Աշխաբադ, Թուրքմենիա, Աշխաբադի երկրաշարժ, – 110 000 մարդ է զոհվել։
• 1949 – Էկվադոր 10 000 մարդ է զոհվել։
• 1950 – Հիմալայներ սարերում 20 000 կմ² տարածք է ավերվել։
• 1960 – Ագադիր, Մարոկո 12 000 – 15 000 մարդ է զոհվել։
• 1960 – Չիլի, Չիլիի մեծ երկրաշարժ, մոտ 10 000 մարդ է զոհվել, ավերվել են Կոնսեպսեն, Վալդիվիա, Պուերտո-Մոն քաղաքները։
• 1963 – Սկոպյե, Հարավսլավիա մոտ 2 000 մարդ է զոհվել, քաղաքի մեծ մասը ավերվել է։
• 1964 – Անքորեջ, Ալյասկա, ԱՄՆ քաղաքի մեծ մասը ավերվել է, մեծ սահանքներ, 300 կմ երկաթգիծ է քանդվել։
• 1966 ապրիլի 26 – Տաշքենդ, Ուզբեկիստան, Տաշքենդի երկրաշարժ – (5.3 ըստ Ռիխտերի սանդղակի) քաղաքը խիստ տուժել է, 8 մարդ է զոհվել։
• 1970 – Պերու 63 000 մարդ է զոհվել։, 600 000 մարդ մնացել է առանց տանիքի։
• 1976 – Գվատեմալա ավելի քան 20 000 մարդ է զոհվել, մոտ 1 000 000 մարդ մնացել է առանց տանիքի։
• 1976 հուլիսի 28 – Տյանշան, հյուսիսարևելյան Չինաստան, Տյանշանի երկրաշարժ (8,2 ըստ Ռիխտերի սանդղակի) – ավելի քան 655 000 մարդ է զոհվել։
• 1981 – Սիցիլիա ավերածություններ բազմաթիվ բնակավայրերում, սկսել է գործել Էթնա հրաբուխը։
• 1985 – Մեխիկո, Մեքսիկա (8,2 ըստ Ռիխտերի սանդղակի) – ավելի քան 7 500 մարդ է զոհվել։
• 1988 դեկտեմբերի 7 – Սպիտակի երկրաշարժ (9 բալ)։ Հայաստան, ավերվել են Սպիտակ, Գյումրի քաղաքները և բազմաթիվ գյուղեր, 25000 մարդ է զոհվել, նույնքան ստացել են խեղումներ։
• 1995 մայիսի 28 – Նեֆտեգորսկ, Հյուսիս-արևելյան Սախալին (7.5 բալ) 1841  մարդ է զոհվել։
• Սիչուանի երկրաշարժ (2008) – երկրաշարժ կենտրոնական Չինաստանում, զոհվել է մոտ 70000 մարդ։
• 2010 հունվարի 12 – Հայիթիի երկրաշարժ (2010), Պորտ-օ-Պրենս, (7.0 բալ)։ 2010 թ. փետրվարի 1-ի դրությամբ, Զոհվել է 316.000 մարդ, վիրավորվել է 311.000 մարդ, անհայտ կորել է 870 մարդ։
• 2011 մարտի 11 – Ճապոնիայի երկրաշարժ (2011),Հոնսյու կղզում (9.1 բալ) ավելի քան 15,854 մարդ է զոհվել։
• 2023 փետրվարի 6 – Թուրքիայում և Սիրիայում (7,8 մագնիտուդ), ավելի քան 44,000 մարդ է զոհվել։

Երկրաշարժից պաշտպանվելու կանոններ

Երկրաշարժավտանգ երկրներում բազմաթիվ զոհերի պատճառը տարրական վարքականոնների չիմացությունն է։ Ահա տարբեր երկրների և Հայաստանի փորձի հիման վրա մշակված վարքականոնները.

• Բնակարաններում չկատարել շենքի սեյսմակայունությունը նվազեցնող ապօրինի ձևափոխություններ,
• Շենքերի մուտքերը, աստիճանահարթակները, միջանցքներն ու պահեստային ելքերն ազատել մեծածավալ առարկաներից,
• Կահույքն ամրացնել պատերին, ծանր իրերը, դյուրավառ և թունավոր նյութերով լի անոթները տեղադրել ապահով տեղերում, մահճակալները տեղադրել պատուհաններից և հայելիներից հեռու, նրանց վերևում չկախել ծանր առարկաներ,
• Նախապես որոշել տան կամ աշխատատեղի ամենաանվտանգ տեղերը (շենքի միջին մասի հիմնական պատերը, հիմնական պատերի անկյունները, դրանց վրա դռան բացվածքները, հենասյուները և այլն), որտեղ կարելի է պատսպարվել մինչ ցնցումների ավարտը,
• Վաղօրոք որոշել շենքից դուրս գալու առավել կարճ և անվտանգ ուղին։

Գրականություն

• Բալասանյան Ս., Նազարեթյան Ա. «Սեյսմիկ պաշտպանությունը և նրա կազմակերպումը», Գյումրի, 2002
• Հայկական կարմիր խաչի ընկերություն, «Անվտանգ ընտանիք», Երևան, 2014

Տես նաև

• Ցունամի
• ՄՍԿ-64

Ծանոթագրություններ

1.  Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարան. Երևան: Հայկական Հանրագիտարան Հրատարակչություն. 2006. էջ 76. ISBN 5-89700-029-8.

Կատեգորիաներ: 

• Երկրաշարժեր
• Սեյսմոլոգիա

• Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 6 ապրիլի 2026-ի ժամը 14:09-ին:
• Տեքստը հասանելի է Քրիեյթիվ Քոմոնս Հղման-Համանման տարածման թույլատրագրի ներքո, առանձին դեպքերում հնարավոր են հավելյալ պայմաններ։ Մանրամասնությունների համար այցելեք՝ Օգտագործման պայմաններ։

• Գաղտնիության քաղաքականություն
• Վիքիպեդիայի մասին
• Հրաժարագրեր
• Վարքագծի կանոնագիրք
• Ծրագրավորողներ
• Վիճակագրություն
• Cookie statement
• Տեսքը բջջայինով